Kuşlar
Temel olarak 3 farklı ana göç yoluna sahip olan Türkiye, süzülerek göç eden kuş türleri için kesintisiz bir köprü özelliği taşımaktadır. Avrupa’da üreyen onbinlerce leylek, şahin ve kartal, İstanbul ve Çanakkale boğazlarından Anadolu’ya geçer. Benzer şekilde Asya ve Kafkaslar üzerinden gelen binlerce Bozkır Şahini (Buteo buteo vulpinus), Arı Şahini (Pernis apivorus) ve kartal türlerinin çok önemli bir kısmı, Doğu Karadeniz Dağları’ndan Anadolu’ya Çoruh Vadisi’ni kullanarak giriş yapar. Daha sonra Hatay Belen Geçidi’ni kullanarak Ortadoğu ve Afrika’ya doğru devam ederler.
Çoruh Vadisi Doğu Karadeniz Dağları’ndaki en önemli geçit alanıdır. Her yıl ilkbahar ve sonbahar aylarında 200.000’den fazla yırtıcı kuş türü vadiden yükselen sıcak hava akımlarını kullanarak enerji sarfetmeden kilometrelerce süzülmektedirler. Çoruh Vadisi’nde ilkbahar göçü, nisan ve mayıs aylarında tamamlanırken sonbahar göçünün yoğun olduğu zaman aralığı ise 20 Ağustos – 20 Ekim tarihleri arasıdır. Sonbaharda genç bireylerle beraber dönüş yapan yırtıcı kuşların gün içerisindeki sayıları onbinleri bulmaktadır.
Vadinin diğer bir özelliği de, göç eden yırtıcı kuşların çok yakın mesafeden izlenebiliyor olmasıdır. Kuş türlerinin çoğunun yakın mesafeden ve arazide yürümeye gerek kalmaksızın araç yolu üzerinden görülebilmesi bu bölgeyi daha da ayrıcalıklı bir konuma getirmektedir.
Çoruh Vadisi göçmen kuşların yanısıra üreyen kuşlar açısından da önemlidir.
- Ülkemizde Sakallı Akbaba (Gypaetus barbatus), Kızıl Akbaba (Gyps fulvus), Kara Akbaba (Aegypius monachus) ve Küçük Akbaba (Neophron percnopterus) olmak üzere 4 farklı akbaba türünün aynı anda görülebileceği ender alanlardandır.
- Kafkaslar ve Doğu Karadeniz Dağları’na endemik olan Dağ Horozu (Tetrao mlokosiewiczi), bölgede rahatlıkla gözlenebilmektedir.
- Dünya üzerinde oldukça dar bir yayılışa sahip olan Urkeklik (Tetraogallus caspius) sabahın erken saatlerinde İspir ve Uzundere’nin yüksek kesimlerinde kolaylıkla gözlenebilmektedir.
- Diğer Çıvgın türlerinden farklı olarak sadece Kafkasya Bölgesi ve Doğu Karadeniz Dağları’nda bulunan Kafkas Çıvgını (Phylloscopus sindiatus), bölgede ormanlık alanlarda gözlenebilir.
- Alamecek (Rhodopechys sanguinea), Kara İskete (Serinus pusillus), Kara Ağaçkakan (Dryocopus martius), Alasığırcık (Sturnus roseus), Büyük Dağbülbülü (Prunella collaris), Sürmeli Dağbülbülü (Prunella ocularis), Akyanaklı Baştankara (Parus lugubris), Aksırtlı Kuyrukkakan (Oenanthe finschii) gibi zor görülen türler Çoruh Vadisi’nde gözlenmiştir.
- Anadolu’da birçok türküye adını vermiş olan Kınalı Keklik (Alectoris chukar), vadinin her köşesinde rahatlıkla gözlenebilmektedir. Alaca Sinekkapan’ın (Ficedula semitorquata) Türkiye’de en iyi bilinen üreme alanı Çoruh Vadisi’ndedir.
- Sarı Gagalı Dağkargası (Pyrrhocorax graculus) ve Kırmızı Gagalı Dağkargası (Pyrrhocorax pyrrhocorax) da dahil olmak üzere, Türkiye’de üreyen karga türlerinin tamamı Çoruh Vadisi’nde üremektedir.
- Dünya popülasyonunun çok büyük bir kısmı Türkiye’de bulunan Anadolu Sıvacısı (Sitta krueperi), Çoruh Vadisi’ndeki iğne yapraklı ormanlarda rahatlıkla gözlenebilmektedir.
- Ülkemizin en büyük baykuş türü olan Puhu (Bubo bubo), Çoruh Vadisi’nde yerli olarak bulunmaktadır.
- Küresel ölçekte nesli tehlike altında bulunan Sürmeli Kızkuşu (Vanellus gregaria) ve ülkemizde nadir görülen Kara Kanatlı Bataklıkkırlangıcı (Glareola nordmanni), vadiye oldukça yakın bir mesafede bulunan Erzurum Ovası üzerinden göç etmektedir.
- İnsan müdahalesinden uzak alanları tercih eden Kara Leylek (Ciconia nigra) ve Bıyıklı Doğan (Falco biarmicus), Çoruh Vadisi’nin sarp kayalık kesimlerinde üremektedir.
- Sayıları çok azalmış olan, nesli tehlike altında Uludogan (Falco cherrug) vadide göç dönemlerinde beslenmektedir.
- Türkiye’de nesli tehlike altında bulunan Akkuyruklu Kartal (Haliaeetus albicilla) Tortum Gölü çevresinde, Uzundere’de üremektedir.
| # | Turkish | Scientific Name | English | Status | |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Küçük Batağan | Tachybaptus | ruficollis | Little Grebe | S |
| 2 | Bahri | Podiceps | cristatus | Great Crested Greebe | KG |
| 3 | Gece Balıkçılı | Nycticorax | nycticorax | Night Heron | G |
| 4 | Sığır Balıkçılı | Bubulcus | ibis | Cattle Egret | G |
| 5 | Küçük Akbalıkçıl | Egretta | garzetta | Little Egret | G |
| 6 | Büyük Akbalıkçıl | Egretta | alba | Great White Egret | KG |
| 7 | Gri Balıkçıl | Ardea | cinerea | Grey Heron | S |
| 8 | Erguvani Balıkçıl | Ardea | purpurea | Purple Heron | G |
| 9 | Kara Leylek | Ciconia | nigra | Black Stork | YG |
| 10 | Leylek | Ciconia | ciconia | White Stork | YG |
| 11 | Küçük Kuğu | Cygnus | columbianus | Bewick's Swan | K |
| 12 | Angıt | Tadorna | ferruginea | Ruddy Shelduck | YG |
| 13 | Suna | Tadorna | tadorna | Shelduck | K |
| 14 | Çamurcun | Anas | crecca | Teal | KG |
| 15 | Yeşilbaş | Anas | platyrhynchos | Mallard | K |
| 16 | Kaşıkgaga | Anas | clypeata | Shoveler | G |
| 17 | Elmabaş Patka | Aythya | ferina | Pochard | K |
| 18 | Sütlabi | Mergus | albellus | Smew | K |
| 19 | Arı Şahini | Pernis | apivorus | Honey Buzzard | G |
| 20 | Kara Çaylak | Milvus | migrans | Black Kite | G |
| 21 | Akkuyruklu Kartal | Haliaeetus | albicilla | White-tailed Eagle | YG |
| 22 | Sakallı Akbaba | Gypaetus | barbatus | Lammergeier | S |
| 23 | Küçük Akbaba | Neophron | percnopterus | Egyptian Vulture | YG |
| 24 | Kızıl Akbaba | Gyps | fulvus | Griffon Vulture | S |
| 25 | Kara Akbaba | Aegypius | monachus | Black(Cinereous) Vulture | YG |
| 26 | Saz Delicesi | Circus | aeruginosus | Marsh Harrier | G |
| 27 | Bozkır Delicesi | Circus | macrourus | Pallid Harrier | G |
| 28 | Çayır Delicesi | Circus | pygargus | Montagu's Harrier | G |
| 29 | Çakır | Accipiter | gentilis | Goshawk | S |
| 30 | Atmaca | Accipiter | nisus | Sparrowhawk | S |
| 31 | Yaz Atmacası | Accipiter | brevipes | Levant Sparrowhawk | G |
| 32 | Şahin | Buteo | buteo | Common Buzzard | S |
| 33 | Kızıl Şahin | Buteo | rufinus | Long-legged Buzzard | S |
| 34 | Küçük Orman Kartalı | Aquila | pomarina | Lesser Spotted Eagle | G |
| 35 | Büyük Orman Kartalı | Aquila | clanga | Greater Spotted Eagle | G |
| 36 | Bozkır Kartalı | Aquila | nipalensis | Steppe Eagle | G |
| 37 | Yılan Kartalı | Circaetus | gallicus | Short-toed Eagle | YG |
| 38 | Şah Kartal | Aquila | heliaca | Imperial Eagle | YG |
| 39 | Kaya Kartalı | Aquila | chrysaetos | Golden Eagle | S |
| 40 | Küçük Kartal | Hieraaetus | pennatus | Booted Eagle | YG |
| 41 | Balık Kartalı | Pandion | haliaetus | Osprey | G |
| 42 | Küçük Kerkenez | Falco | naumanni | Lesser Kestrel | G |
| 43 | Kerkenez | Falco | tinnunculus | Kestrel | S |
| 44 | Ala Doğan | Falco | vespertinus | Red-footed Falcon | G |
| 45 | Delice Doğan | Falco | subbuteo | Hobby | YG |
| 46 | Bıyıklı Doğan | Falco | biarmicus | Lanner | YG |
| 47 | Ulu Doğan | Falco | cherrug | Saker | G |
| 48 | Gök Doğan | Falco | peregrinus | Peregrine | S |
| 49 | Dağ Horozu | Tetrao | mlokosiewiczi | Caucasian Black Grouse | S |
| 50 | Urkeklik | Tetraogallus | caspius | Caspian Snowcock | S |
| 51 | Kınalı Keklik | Alectoris | chukar | Chukar | S |
| 52 | Çilkeklik | Perdix | perdix | Grey Patridge | S |
| 53 | Bıldırcın | Coturnix | coturnix | Quail | YG |
| 54 | Bıldırcın Kılavuzu | Crex | crex | Corncrake | G |
| 55 | Sutavuğu | Gallinula | chloropus | Moorhen | G |
| 56 | Sakarmeke | Fulica | atra | Coot | KG |
| 57 | Turna | Grus | grus | Crane | G |
| 58 | Karakanatlı Bataklıkkırlangıcı | Glareola | nordmanni | Black-winged Pratincole | G |
| 59 | Küçük Halkalı Cılıbıt | Charadrius | dubius | Little Ringed Plover | YG |
| 60 | Sürmeli Kızkuşu | Vanellus | gregaria | Sociable Plover | G |
| 61 | Kızkuşu | Vanellus | vanellus | Lapwing | G |
| 62 | Döğüşkenkuş | Philomachus | pugnax | Ruff | G |
| 63 | Su Çulluğu | Gallinago | gallinago | Snipe | G |
| 64 | Çulluk | Scolopax | rusticola | Woodcock | G |
| 65 | Kızılbacak | Tringa | totanus | Redshank | G |
| 66 | Orman Düdükçünü | Tringa | glareola | Wood Sandpiper | G |
| 67 | Yeşil Düdükçün | Tringa | ochropus | Green Sandpiper | G |
| 68 | Dere Düdükçünü | Actitis | hypoleucos | Common Sandpiper | YG |
| 69 | Büyük Karabaş Martı | Larus | ichthyaetus | Great Black-headed Gull | K |
| 70 | Karabaş Martı | Larus | ridibundus | Black-headed Gull | KG |
| 71 | Van Gölü Martısı | Larus | armenicus | Armenian Gull | S |
| 72 | Akkanatlı Sumru | Chlidonias | leucopterus | White-winged Black Tern | G |
| 73 | Kaya Güvercini | Columba | livia | Rock Dove | S |
| 74 | Gökçe Güvercin | Columba | oenas | Stock Dove | S |
| 75 | Tahtalı | Columba | palumbrus | Woodpigeon | S |
| 76 | Kumru | Streptopelia | decaocto | Collared Dove | S |
| 77 | Üveyik | Streptopelia | turtur | Turtle Dove | YG |
| 78 | Tepeli Guguk | Clamator | glandarius | Great-spotted Cuckoo | YG |
| 79 | Guguk | Cuculus | canorus | Cukoo | YG |
| 80 | Puhu | Bubo | bubo | Eagle Owl | S |
| 81 | Kukumav | Athena | noctua | Little Owl | S |
| 82 | Alaca Baykuş | Strix | aluco | Tawny Owl | S |
| 83 | Çobanaldatan | Caprimulgus | europaeus | Nightjar | YG |
| 84 | Ebabil | Apus | apus | Common Swift | YG |
| 85 | Akkarınlı Ebabil | Apus | melba | Alpine Swift | G |
| 86 | Yalıçapkını | Alcedo | atthis | Kingfisher | G |
| 87 | Arıkuşu | Merops | apiaster | Bee-eater | YG |
| 88 | Gökkuzgun | Coracias | garrulus | Roller | YG |
| 89 | İbibik | Upupa | epops | Hoopoe | YG |
| 90 | Yeşil Ağaçkakan | Picus | viridis | Green Woodpecker | S |
| 91 | Kara Ağaçkakan | Dryocopus | martius | Black Woodpecker | S |
| 92 | Orman Ağaçkakanı | Dendrocopos | major | Great-spotted Woodpecker | S |
| 93 | Alaca Ağaçkakan | Dendrocopos | syriacus | Syrian Woodpecker | S |
| 94 | Boğmaklı Toygar | Melanocorypha | calandra | Calandra Lark | G |
| 95 | Bozkır Toygarı | Calandrella | brachydactyla | Short-toed Lark | G |
| 96 | Tepeli Toygar | Galerida | cristata | Crested Lark | S |
| 97 | Orman Toygarı | Lullula | arborea | Woodlark | S |
| 98 | Tarlakuşu | Alauda | arvensis | Skylark | S |
| 99 | Kulaklı Toygar | Eremophila | alpestris | Horned(Shore) Lark | S |
| 100 | Kum Kırlangıcı | Riparia | riparia | Sand Martin | G |
| 101 | Kaya Kırlangıcı | Ptyonoprogne | rupestris | Crag Martin | YG |
| 102 | Kırlangıç | Hirundo | rustica | Barn Swallow | YG |
| 103 | Ev Kırlangıcı | Delichon | urbica | House Martin | YG |
| 104 | Kır İncirkuşu | Anthus | campestris | Tawny Pipit | YG |
| 105 | Ağaç İncirkuşu | Anthus | trivialis | Tree Pipit | YG |
| 106 | Çayır İncirkuşu | Anthus | pratensis | Meadow Pipit | G |
| 107 | Kızılgerdanlı İncirkuşu | Anthus | cervinus | Red-throated Pipit | G |
| 108 | Dağ İncirkuşu | Anthus | spinoletta | Water Pipit | YG |
| 109 | Sarı Kuyruksallayan | Motacilla | flava | Yellow Wagtail | YG |
| 110 | Dağ Kuyruksallayanı | Motacilla | cinerea | Grey Wagtail | YG |
| 111 | Akkuyruksallayan | Motacilla | alba | White(Pied) Wagtail | YG |
| 112 | Sarıbaşlı Kuyruksallayan | Motacilla | citreola | Citrine Wagtail | G |
| 113 | Derekuşu | Cinclus | cinclus | Dipper | S |
| 114 | Çitkuşu | Troglodytes | troglodytes | Wren | S |
| 115 | Dağbülbülü | Prunella | modularis | Dunnock | S |
| 116 | Sürmeli Dağbülbülü | Prunella | ocularis | Radde's Accentor | S |
| 117 | Büyük Dağbülbülü | Prunella | collaris | Alpine Accentor | S |
| 118 | Kızılgerdan | Erithacus | rubecula | Robin | S |
| 119 | Bülbül | Luscinia | megarhynchos | Nightingale | YG |
| 120 | Mavigerdan | Luscinia | svecica | Bluethroat | G |
| 121 | Kara Kızılkuyruk | Phoenicurus | ochruros | Black Redstart | YG |
| 122 | Kızılkuyruk | Phoenicurus | phoenicurus | Redstart | YG |
| 123 | Çayır Taşkuşu | Saxicola | rubetra | Whinchat | YG |
| 124 | Taşkuşu | Saxicola | torquata | Stonechat | YG |
| 125 | Boz Kuyrukkakan | Oenanthe | isabellina | Isabelline Wheatear | YG |
| 126 | Kuyrukkakan | Oenanthe | oenanthe | Northern Wheatear | YG |
| 127 | Karakulaklı Kuyrukkakan | Oenanthe | hispanica | Black-eared Wheatear | YG |
| 128 | Aksırtlı Kuyrukkakan | Oenanthe | finschii | Finsch's Wheatear | YG |
| 129 | Taşkızılı | Monticola | saxatilis | (Rufous) Rock Thrush | YG |
| 130 | Gökardıç | Monticola | solitarius | Blue Rock Thrush | YG |
| 131 | Boğmaklı Ardıç | Turdus | torquatus | Ring Ouzel | S |
| 132 | Karatavuk | Turdus | merula | Blackbird | S |
| 133 | Tarla Ardıcı | Turdus | pilaris | Fieldfare | K |
| 134 | Öter Ardıç | Turdus | philomelos | Song Thrush | S |
| 135 | Kızıl Ardıç | Turdus | iliacus | Redwing | K |
| 136 | Ökse Ardıcı | Turdus | viscivorus | Mistle Thrush | S |
| 137 | Kamış Bülbülü | Cettia | cetti | Cetti's Warbler | YG |
| 138 | Bataklık Kamışçını | Locustella | lusciniodies | Savi's Warbler | G |
| 139 | Saz Kamışçını | Acrocephalus | scirpaceus | Reed Warbler | YG |
| 140 | Ak Mukallit | Hippolais | pallida | Olivaceous Warbler | YG |
| 141 | Maskeli Ötleğen | Sylvia | melanocephala | Sardinian Warbler | G |
| 142 | Pembe Göğüslü Ötleğen | Sylvia | mystacea | Menetries's Warbler | YG |
| 143 | Akgözlü Ötleğen | Sylvia | crassipunctus | Eastern Orphean Warbler | YG |
| 144 | Çizgili Ötleğen | Sylvia | nisoria | Barred Warbler | G |
| 145 | Küçük Akgerdanlı Ötleğen | Sylvia | curruca | Lesser Whitethroat | YG |
| 146 | Akgerdanlı Ötleğen | Sylvia | communis | Whitethroat | YG |
| 147 | Boz Ötleğen | Sylvia | borin | Garden Warbler | G |
| 148 | Karabaşlı Ötleğen | Sylvia | atricapilla | Blackcap | YG |
| 149 | Yeşil Çıvgın | Phylloscopus | (throchiloides) nitidus | Green Warbler | YG |
| 150 | Kafkas Çıvgını | Phylloscopus | sindianus | Caucasian Chiffchaff | YG |
| 151 | Çıvgın | Phylloscopus | collybita | Chiffchaff | YG |
| 152 | Söğütbülbülü | Phylloscopus | trochilus | Willow Warbler | G |
| 153 | Çalıkuşu | Regulus | regulus | Goldcrest | S |
| 154 | Benekli Sinekkapan | Muscicapa | striata | Spotted Flycatcher | YG |
| 155 | Küçük Sinekkapan | Ficedula | parva | Red-breasted Flycatcher | G |
| 156 | Alaca Sinekkapan | Ficedula | semitorquata | Semi-collared Flycatcher | YG |
| 157 | Uzunkuyruklu Baştankara | Aegithalos | caudatus | Long-tailed Tit | S |
| 158 | Kayın Baştankarası | Parus | palustris | Marsh Tit | G |
| 159 | Akyanaklı Baştankara | Parus | lugubris | Sombre Tit | S |
| 160 | Çam baştankarası | Parus | ater | Coal Tit | S |
| 161 | Mavi Baştankara | Parus | caeruleus | Blue Tit | S |
| 162 | Büyük Baştankara | Parus | major | Great Tit | S |
| 163 | Anadolu Sıvacısı | Sitta | krueperi | Krüper's Nuthatch | S |
| 164 | Sıvacı | Sitta | europaea | Nuthatch | S |
| 165 | Büyük Kaya Sıvacısı | Sitta | tephronota | Eastern Nuthatch | G |
| 166 | Kaya Sıvacısı | Sitta | neumayer | Rock Nuthatch | S |
| 167 | Duvar Tırmaşıkkuşu | Tichodroma | muraria | Wallcreeper | S |
| 168 | Orman Tırmaşıkkuşu | Certhia | familiaris | Treecreeper | S |
| 169 | Çulhakuşu | Remiz | pendulinus | Penduline Tit | YG |
| 170 | Sarıasma | Oriolus | oriolus | Golden Oriole | YG |
| 171 | Kızılsırtlı Örümcekkuşu | Lanius | collurio | Red-backed Shrike | YG |
| 172 | Karaalınlı Örümekkuşu | Lanius | minor | Lesser Grey Shrike | YG |
| 173 | Kızılbaşlı Örümcekkuşu | Lanius | senator | Woodchat Shrike | YG |
| 174 | Alakarga | Garrulus | glandarius | Jay | S |
| 175 | Saksağan | Pica | pica | Magpie | S |
| 176 | Sarıgagalı Dağkargası | Pyrrhocorax | graculus | Alpine Chough | S |
| 177 | Kırmızıgagalı Dağkargası | Pyrrhocorax | pyrrhocorax | Chough | S |
| 178 | Küçük Karga | Corvus | monedula | Jackdaw | S |
| 179 | Ekin Kargası | Corvus | frugilegus | Rook | S |
| 180 | Leş Kargası | Corvus | corone cornix | Hooded Crow | S |
| 181 | Kuzgun | Corvus | corax | Raven | S |
| 182 | Sığırcık | Sturnus | vulgaris | Starling | S |
| 183 | Ala Sığırcık | Sturnus | roseus | Rose-coloured Starling | G |
| 184 | Serçe | Passer | domesticus | House Sparrow | S |
| 185 | Söğüt Serçesi | Passer | hispaniolensis | Spanish Sparrow | YG |
| 186 | Ağaç Serçesi | Passer | montanus | Tree Sparrow | S |
| 187 | Kaya Serçesi | Petronia | petronia | Rock Sparrow | S |
| 188 | Kar Serçesi | Montifringilla | nivalis | Snowfinch | S |
| 189 | İspinoz | Fringilla | coelebs | Chaffinch | S |
| 190 | Dağ İspinozu | Fringilla | montifringilla | Brambling | K |
| 191 | Kara İskete | Serinus | pusillus | Red-fronted Serin | S |
| 192 | Küçük İskete | Serinus | serinus | Serin | YG |
| 193 | Florya | Carduelis | chloris | Greenfinch | S |
| 194 | Saka | Carduelis | carduelis | Goldfinch | S |
| 195 | Karabaşlı İskete | Carduelis | spinus | Siskin | S |
| 196 | Ketenkuşu | Carduelis | cannabina | Linnet | S |
| 197 | Sarıgagalı Ketenkuşu | Carduelis | flavirostris | Twite | S |
| 198 | Çaprazgaga | Loxia | curvirostra | Crossbill | S |
| 199 | Alamecek | Rhodopechys | sanguinea | Crimson-winged Finch | S |
| 200 | Çütre | Carpodacus | erythrinus | Common Rosefinch | YG |
| 201 | Şakrak | Pyrrhula | pyrrhula | Bullfinch | S |
| 202 | Kocabaş | Coccothraustes | coccothraustes | Hawfinch | S |
| 203 | Sarı Çinte | Emberiza | citrinella | Yellowhammer | K |
| 204 | Kaya Çintesi | Emberiza | cia | Rock Bunting | S |
| 205 | Kirazkuşu | Emberiza | hortulana | Ortolan Bunting | YG |
| 206 | Kara Başlı Çinte | Emberiza | melanocephala | Black-headed Bunting | YG |
| 207 | Tarla Çintesi | Miliaria | calandra | Corn Bunting | S |
Terimlerin açıklamaları;
Statü: 2005, 2006 ve 2007 yıllarında, Çoruh Vadisi’nde yapılan kuş araştırmalarında tespit edilen bulguları göstermetedir.
Y : Yaz aylarında kaydedilmiş kuş türleri,
K : Kış aylarında kaydedilmiş kuş türleri,
G : İlkbahar ve/veya sonbahar aylarında kaydedilmiş kuş türleri,
S : Sürekli yani 4 mevsim boyunca gözlenmiş kuş türleri.
